Bir filmde kaç kadın oyuncu olduğunu hiç düşündünüz mü? Peki, bu kadın karakterlerin hikâyedeki varlıkları ne kadar bağımsız? Birbirleriyle konuşuyorlar mı, kendi hayatlarından bahsediyorlar mı, yoksa bütün hikâyeleri bir erkek karakterin etrafında mı şekilleniyor?
Sinema tarihinde kadın oyuncuların varlığı her zaman tartışılan konulardan biri oldu. Kadın karakterler çoğu zaman başrol oyuncusunun sevgilisi, eşi, annesi veya hikâyedeki erkek karakterin motivasyonunu sağlayan bir figür olarak karşımıza çıktı.
Peki bir filmin kadın karakterlere gerçekten yer verip vermediğini anlamanın basit bir yolu olabilir mi?
İşte tam bu noktada Bechdel Testi devreye giriyor. İlk bakışta oldukça basit görünen bu test, sinemada kadınların nasıl temsil edildiğine dair düşündürücü bir tartışmanın kapısını aralıyor.
Bechdel Testi Nedir?
Bechdel Testi, filmlerde kadın karakterlerin erkek karakterlerden bağımsız bir şekilde var olup olmadığını değerlendirmek için kullanılan basit bir ölçüttür.
Testin temelinde üç soru bulunur:
- Filmde adı olan en az iki kadın karakter var mı?
- Bu iki kadın karakter birbiriyle konuşuyor mu?
- Konuştukları şey bir erkek hakkında mı, yoksa başka bir konu mu?
Bir film bu üç koşulun tamamını karşılıyorsa Bechdel Testi’ni geçmiş sayılır.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, kadın karakterlerin yalnızca filmde görünmesinin yeterli olmamasıdır. Birbirleriyle iletişim kurmaları ve konuşmalarının bir erkek karakter etrafında şekillenmemesi beklenir. Örneğin iki kadın karakterin bir kafede oturup işlerinden, hayallerinden veya günlük yaşamlarından konuştuğu bir sahne, diğer koşullar da sağlanıyorsa testi geçmek için yeterlidir. Ancak iki kadın karakterin bir erkek hakkında konuştuğu bir sahne, tek başına bu kriteri karşılamaz.
Bechdel Testi Nasıl Ortaya Çıktı?
Bechdel Testi’nin ortaya çıkışı, 1985 yılına dayanıyor. Test, Amerikalı karikatürist Alison Bechdel’in Dykes to Watch Out For isimli çizgi roman serisindeki “The Rule” adlı bölümde ortaya çıktı. Çizgi romanda iki kadın karakter sinemaya gitmek için bir film arıyor. Karakterlerden biri, yalnızca belirli üç koşulu karşılayan filmleri izlediğini söylüyor. Bu koşullar, bugün Bechdel Testi olarak bildiğimiz ölçütün temelini oluşturuyor.
İlginç bir ayrıntı ise Alison Bechdel’in bu fikrin ortaya çıkmasında arkadaşı Liz Wallace’ın da etkili olduğunu belirtmesi. Bu nedenle testin daha kapsamlı adı Bechdel-Wallace Testi olarak da kullanılıyor. Başlangıçta mizahi bir çizgi roman fikri olarak ortaya çıkan bu ölçüt, zamanla sinema dünyasında kadın temsili üzerine yapılan tartışmaların önemli bir parçası hâline geldi.
Bir Film Bechdel Testi’ni Nasıl Geçer?
Testin kolay anlaşılabilmesi için üç kriteri ayrı ayrı değerlendirelim.
1. Filmde adı olan en az iki kadın karakter bulunmalı.
Kadın karakterlerin yalnızca figüran veya isimsiz arka plan karakterleri olması yeterli kabul edilmez. Testin yaygın kullanılan uygulamalarında karakterlerin isimlerinin olması beklenir.
2. Bu iki kadın karakter birbiriyle konuşmalı.
Aynı filmde bulunmaları veya aynı sahnede görünmeleri yeterli değildir. Aralarında en az bir konuşma gerçekleşmelidir.
3. Konuştukları şey bir erkek hakkında olmamalı.
En önemli ve en çok tartışılan kriter budur. Kadın karakterlerin konuşması bir erkek karakterin ilişkileri, görünüşü veya davranışları etrafında dönüyorsa bu konuşma testi geçmek için yeterli değildir. Örneğin iki kadın karakterin kariyerleri, aileleri, arkadaşlıkları, gelecek planları veya herhangi bir toplumsal konu hakkında konuşması bu koşulu karşılayabilir. Bu üç kriterin tamamı sağlandığında film testi geçer.
Filmlerin Yüzde Kaçı Bechdel Testi’ni Geçebiliyor?
Bechdel Testi’nin en dikkat çekici taraflarından biri, oldukça basit üç koşula rağmen çok sayıda filmin bu testi geçememesi. BechdelTest.com isimli internet sitesi, binlerce filmi bu kriterlere göre sınıflandıran bir veri tabanına sahip. Sitenin erişilebilen istatistiklerinde toplam 10.987 film bulunuyor. Bunların sonuçları şöyle:
- %57,5: Üç kriterin tamamını karşılayarak testi geçti.
- %10,3: Üç kriterden ikisini karşıladı.
- %21,4: Yalnızca bir kriteri karşıladı.
- %10,8: Üç kriterden hiçbirini karşılayamadı.
Başka bir ifadeyle, veri tabanındaki her 100 filmden yaklaşık 42’si Bechdel Testi’ni geçemiyor.
Bu oranlar bütün dünya sinemasını temsil eden eksiksiz bir sayım değil. BechdelTest.com‘un kendi veri tabanında yer alan filmlere ait sonuçlar. Dolayısıyla farklı film seçkilerinde farklı oranlarla karşılaşmak mümkün. Örneğin Geena Davis Institute tarafından 2024 yılında yayımlanan, 20-50 milyon dolar bütçeli filmlere odaklanan bir araştırmada filmlerin %72’sinin testi geçtiği belirtiliyor. Bu sonuç, seçilen film grubunun ve araştırma yönteminin genel veri tabanından farklı olmasının oranları nasıl değiştirebildiğini gösteriyor.
Bechdel Testi’ni Geçemeyen Ünlü Filmler Var mı?
Evet! Hatta sinema tarihinin çok sevilen ve kadın oyuncuların güçlü performanslarıyla hatırlanan bazı filmleri bile Bechdel Testi’ni geçemiyor. Bunun en bilinen örneklerinden biri Gravity (2013). Sandra Bullock’un başrolde olduğu film, büyük ölçüde kadın bir karakterin hayatta kalma mücadelesini anlatmasına rağmen başka bir kadın karakterle konuşma sahnesi bulunmadığı için testi geçemiyor.
Bu örnek, testin nasıl yorumlanması gerektiğini anlamak açısından oldukça önemli. Bir filmde güçlü bir kadın başrol bulunması, Bechdel Testi’ni geçmek için tek başına yeterli değil. Benzer şekilde Star Wars, The Godfather ve Casablanca gibi sinema tarihinin önemli yapımları da testin bazı uygulamalarında başarısız örnekler arasında gösteriliyor.
Buradan hareketle, bir filmin testi geçememesi onun kötü bir film olduğu veya kadın karakterleri başarısız biçimde anlattığı anlamına gelmiyor.
Bechdel Testi Gerçekten Kadın Temsilini Ölçebilir mi?
Bechdel Testi’nin en büyük avantajı, kolay uygulanabilir olması. Ancak bu basitlik aynı zamanda testin en önemli eksikliği. Çünkü bir filmin testi geçmesi, kadın karakterleri başarılı şekilde temsil ettiği anlamına gelmiyor.
Örneğin iki kadın karakterin birkaç saniyeliğine bir erkek dışında herhangi bir konu hakkında konuşması, filmin testi geçmesi için yeterli olabilir. Fakat bu iki karakterin hikâyede ne kadar önemli olduğu, ne kadar derinlikli yazıldığı veya kendi kararlarını ne ölçüde alabildiği testin kapsamına girmez.
Aynı şekilde, güçlü ve bağımsız bir kadın karakterin tek başına hikâyesini anlatan bir film, başka bir kadın karakterle konuşmadığı için testi geçemeyebilir. Dolayısıyla Bechdel Testi, bir filmin feminist olup olmadığını belirleyen kesin bir ölçüm aracı değildir. Kadın karakterlerin sinemadaki görünürlüğüne ve erkek karakterlerden bağımsız varlık gösterebilmesine dikkat çeken bir başlangıç noktasıdır.
Sonuç: Üç Basit Soru, Büyük Bir Tartışma
Bechdel Testi’nin ortaya koyduğu soru aslında oldukça basit: Kadın karakterler sinemada gerçekten kendi hikayelerini anlatabiliyor mu? Bir filmin bu testi geçmesi için yalnızca iki kadın karakterin birbirleriyle erkeklerden bağımsız bir konuda konuşması yeterli. Buna rağmen veri tabanlarında filmlerin önemli bir bölümünün bu basit kriterleri bile karşılayamadığını görüyoruz.
Elbette sinemada kadın temsili yalnızca üç soruyla ölçülemez. Ancak Bechdel Testi, yıllardır alıştığımız film anlatılarına farklı bir gözle bakmamızı sağlıyor. Bir sonraki filminizi izlerken kendinize şu üç soruyu sormayı deneyin:
- Filmde adı olan en az iki kadın karakter var mı?
- Bu karakterler birbiriyle konuşuyor mu?
- Konuştukları şey bir erkekten başka bir şey mi?
Belki de izlediğiniz filmin kadın karakterlere ne kadar yer verdiğini düşündüğünüzden çok daha farklı bir şekilde değerlendireceksiniz.
Sizce günümüz sinemasında kadın karakterler kendi hikâyelerini anlatabiliyor mu, yoksa hâlâ çoğunlukla erkek karakterlerin hikâyelerini tamamlamak için mi kullanılıyor?
