Bir arkadaş ortamında muhabbet derinleşir, konu bir anda bilime, evrene ya da zaman yolculuğuna gelir. Tam o sırada birisi “Ya hani bir kedi deneyi vardı, kutuyu açana kadar kedi hem canlı hem ölü sayılıyordu… Neydi o teorinin ismi?” der. Herkes teoriyi kulaktan dolma bilir ama ne adı tam hatırlanır ne de aslında ne anlama geldiği.
Bugün ismineydi.com‘da popüler kültürün diline pelesenk olmuş, filmlerde ve dizilerde sürekli duyduğumuz ama detaylarını hep unuttuğumuz o meşhur bilim teorilerinin tozunu alıyoruz. Hazırsanız, bilimin en kafa karıştırıcı dünyasına en yalın haliyle dalıyoruz!
1. Hani Kutudaki O Garip Kedi…
- İsmi Neydi? Schrödinger’in Kedisi (Kuantum Süperpozisyonu)
Avusturyalı fizikçi Erwin Schrödinger, kuantum fiziğindeki “gözlem” mantığının ne kadar absürt yerlere varabileceğini göstermek için zihinsel bir deney tasarladı. Bir kutunun içine bir kedi, bir miktar radyoaktif madde ve bir zehir şişesi koyduğunuzu düşünün. Maddenin bozunup zehri salma ihtimali %50’dir. Schrödinger der ki: Siz kutunun kapağını açıp bakana kadar, kuantum dünyasının kurallarına göre kedi hem canlıdır hem de ölüdür. Kapağı açtığınız an gerçeklik tek bir ihtimale çöker. Yani siz bakmadan önce iki durum da aynı anda mevcuttur!
2. Hani Bir Kelebek Kanat Çırpar, Öbür Tarafta Kasırga Kopar Ya…
- İsmi Neydi? Kelebek Etkisi (Kaos Teorisi)
“Amazon Ormanları’nda bir kelebeğin kanat çırpması, ABD’de bir kasırgaya neden olabilir.” Bu cümleyi duymayan yoktur. Edward Lorenz adında bir meteorolog, hava durumu tahminleri yaparken sisteme girdiğinde 0.506127 sayısı yerine yuvarlayıp 0.506 yazdı. Sadece virgülden sonraki minicik bir farkın, tüm hava tahminini tamamen değiştirdiğini gördü. Kelebek Etkisi; karmaşık sistemlerde başlangıçtaki küçücük bir değişimin, öngörülemez ve devasa sonuçlar doğurabileceğini anlatır. Yani hayatınızdaki o minik karar, bugün durduğunuz yeri belirleyen şey olabilir.
3. Hani Herkes Geçmişi Yanlış Hatırlar Ya…
- İsmi Neydi? Mandela Etkisi (Kolektif Hafıza İllüzyonu)
Aslı Neydi? 2009 yılında Fiona Broome adında bir araştırmacı, Güney Afrika lideri Nelson Mandela’nın 1980’lerde hapishanede öldüğünü çok net hatırladığını söyledi. İşin garibi, milyonlarca insan da Mandela’nın hapishanede öldüğünü, hatta televizyondaki cenaze törenini izlediklerini iddia etti! Oysa Mandela 2013 yılında yaşamını yitirmişti. Birbirini hiç tanımayan kitlelerin aynı yanlış bilgiyi “gerçek bir anı” gibi hatırlamasına Mandela Etkisi deniyor. Monopoly adamının gözündeki mercek ya da Pikachu’nun kuyruğundaki siyahlık gibi detaylar da bu etkinin en meşhur örneklerindendir (Sürpriz: Monopoly adamının gözünde hiç mercek olmadı!).
4. Hani Zamanda Geri Gidip Dedenizi Vurursanız Ne Olurdu?
- İsmi Neydi? Dede Paradoksu (Grandfather Paradox)
Zamanda yolculuk filmlerinin (örneğin Geleceğe Dönüş) vazgeçilmez temasıdır. Bir zaman makinesi yapıp geçmişe gidiyorsunuz ve henüz babanız doğmadan önce öz dedenizi ortadan kaldırıyorsunuz. Bu durumda babanız doğamaz, babanız doğamadığı için siz de doğamazsınız. Ama siz doğmadıysanız, geçmişe gidip dedenizi kim vurdu? İşte bu kısır döngüye Dede Paradoksu denir. Bilim insanları bunu çözmek için “Paralel Evrenler” teorisini ortaya atmıştır: Siz geçmişe gittiğinizde dedenizi vurursanız kendinizi yok etmezsiniz, sadece dedenizin öldüğü yeni bir alternatif evren yaratmış olursunuz.
5. Hani İkizlerden Biri Uzaya Gidiyordu da Daha Genç Kalıyordu…
- İsmi Neydi? İkizler Paradoksu (Zaman Genişlemesi / İzafiyet Teorisi)
Albert Einstein’ın İzafiyet Teorisi’nin en eğlenceli sonucudur. Dünyada kalan bir ikiz eşi ile ışık hızına yakın bir roketle uzayda seyahat eden diğer ikizi hayal edin. Uzaydaki ikiz birkaç yıl seyahat edip Dünyaya döndüğünde, Dünyadaki kardeşini yaşlanmış (belki de yaşlılıktan ölmüş) bulur; kendisi ise sadece birkaç yaş büyümüştür. Çünkü Einstein’a göre hız arttıkça ve kütle çekimi güçlendikçe zaman daha yavaş akar. Zaman herkes için aynı hızda akan mutlak bir şey değildir!
Sıra Sizde!
Kulaktan dolma bildiğiniz ama doğrusunu öğrenince “Yok artık!” dediğiniz teori hangisi oldu? Veya “Hani şöyle bir bilimsel şey vardı, onun adı neydi?” dediğiniz bir konu varsa aşağıya yazın, bir sonraki içerikte hemen masaya yatıralım!
