Beynimizin Bize Oynadığı Oyunlar: Yaşadığımız Ama Adını Koyamadığımız O Durumlar

Bazen oturduğunuz yerde durup dururken hayatı, hafızanızı ya da algılarınızı sorguladığınız oluyor mu? “Daha dün öğrendiğim kelime bugün nasıl karşıma çıktı?” dersiniz ya da çok iyi bildiğiniz bir kelimeye bakıp “Bu nasıl kelime ya, Türkçe mi bu?” diye yabancılaşırsınız.

Yalnız değilsiniz, delirmiyorsunuz da. Hepsi beynimizin bize oynadığı ufak tefek oyunlar ve psikolojide her birinin çok havalı birer ismi var. Bugün ismineydi.com‘da, her gün yaşadığımız ama adını koyamadığımız o garip zihinsel durumların gerçek isimlerini öğreniyoruz.

1. Hani Yeni Öğrenilen Bir Şey Aniden Her Yerde Karşımıza Çıkar Ya…

• İsmi Neydi? Baader-Meinhof Fenomeni (Algıda Seçicilik)

Diyelim ki daha önce hiç duymadığınız bir araba markasını veya çok nadir kullanılan bir kelimeyi öğrendiniz. Ne hikmetse, sonraki üç gün boyunca o arabayı sokakta on kere görürsünüz, o kelime okuduğunuz her kitapta karşınıza çıkar. “Evren bana mesaj mı veriyor?” diye düşünmeyin. Olay tamamen beyninizin odaklanma filtresiyle alakalı. Beyniniz yeni öğrendiği bu bilgiyi “öncelikli” olarak işaretler ve daha önce etrafınızda olduğu halde görmezden geldiği o şeyi artık gözünüze sokmaya başlar.

2. Dejavu’yu Biliyoruz da… Ya Tam Tersi Olursa?

• İsmi Neydi? Jamais Vu (Jamevü)

Bir anı daha önce yaşamış gibi hissetmeye Dejavu diyoruz, bunu herkes bilir. Peki ya her gün yaptığınız, çok iyi bildiğiniz bir şey size aniden tamamen yabancı gelirse? Örneğin; kendi odanıza girip bir anlığına “Burası neresi ya?” demek ya da “Araba” kelimesini defalarca yazdıktan sonra kelimeye bakıp “Bu harfler yan yana çok saçma duruyor, böyle bir kelime gerçekten var mı?” diye kalakalmak. İşte çok iyi bilinen bir şeye aniden ilk kez görüyormuş gibi yabancılaşma durumuna Jamais Vu deniyor.

3. Hani Bir Şarkı Kafamıza Takılır, Günlerce Çıkmaz Ya…

• İsmi Neydi? Earworm (Kulak Kurdu) veya Izdıraplı Şarkı Sendromu

Sabah radyoda sadece 5 saniyesini duyduğunuz o saçma sapan şarkı, akşam yatağa yattığınızda beyninizin içinde son ses çalmaya devam eder. Hatta bazen şarkının sadece tek bir cümlesi bir döngüye girer. Psikolojide ve nörolojide bu duruma Earworm (Kulak Kurdu) deniyor. Beynimiz, yarım kaldığını düşündüğü veya ritmik olarak zihni tetikleyen melodileri bir tür “bilişsel kaşıntı” olarak algılar ve onu tamamlamak için sürekli arka planda çalar durur.

4. Her Şeyi Yarım Bırakanların Bahanesi: Yarım Kalan İşlerin Unutulmaması

• İsmi Neydi? Zeigarnik Etkisi

Bitirdiğiniz bir sınavın sorularını hemen unutursunuz ama kaldığınız o tek dersin her detayını hatırlarsınız değil mi? Ya da izlediğiniz dizinin sezon finalinde “Arkası Yarın” dendiği an, o hikaye günlerce aklınızdan çıkmaz. Rus psikolog Bluma Zeigarnik, beynimizin tamamlanmamış işleri, tamamlananlara göre çok daha net hatırladığını keşfetmiş. Yani dizilerin en heyecanlı yerinde bitmesi de, eski sevgilinizi neden unutamadığınız da tamamen bu Zeigarnik Etkisi yüzünden.

5. Hani Yanlış Şarkı Sözünü Doğrusu Sanıp Yıllarca Öyle Söyleriz Ya…

• İsmi Neydi? Mondegreen

Çocukken (veya hala) şarkılarda geçen yabancı ya da tam anlaşılmayan kelimeleri kafamıza göre anlamlı bir şeye benzetip söyleriz. Yıllar sonra doğrusunu öğrendiğimizde ise büyük bir şok yaşarız. İşte duyulan bir sesin, beyin tarafından tamamen yanlış anlamlandırılıp yeni bir kalıba sokulması literatürde Mondegreen olarak geçiyor. Kulak kabarttığımız o şeyi beynimiz kendi dil havuzuna göre “uyduruyor” diyebiliriz.